Wat doet dit medicijn en waarbij wordt het gebruikt?

Ciclosporine onderdrukt het afweersysteem en remt ontstekingen. Het behoort tot de medicijnen tegen afweerreacties.

Artsen schrijven het voor om afweerreacties te voorkomen na transplantatie en bij auto-immuunziekten. Dit zijn aandoeningen waarbij het natuurlijk afweermechanisme zich tegen het eigen lichaam keert, zoals reumatoïde artritis, psoriasis, colitis ulcerosa, nefrotisch syndroom (een nierziekte) en bij zeer ernstige vormen van eczeem. Ciclosporine wordt ook gebruikt bij lepra.

Voorkomen van afweerreacties

De beruchtste complicatie bij orgaantransplantaties en beenmergtransplantaties is dat het afweersysteem van het lichaam de orgaancellen of beenmergcellen van de donor ziet als 'vreemd' en ze probeert op te ruimen. Net zoals het bacteriën en virussen opruimt. Dit heeft tot gevolg dat het getransplanteerde orgaan of beenmerg wordt afgestoten.

Om dit te voorkomen, schrijven artsen geneesmiddelen voor die de lichaamseigen afweer onderdrukken. Deze moeten dan langdurig worden gebruikt.

Behandeling
Na een transplantatie is er meestal een groot aantal medicijnen nodig om het getransplanteerde orgaan of beenmerg in goede conditie te houden. De meest gebruikte medicijnen om de afweer te onderdrukken, zijn tacrolimus, sirolimus, mycofenolaatmofetil, azathioprine en dit middel, ciclosporine.

Ze worden vaak gecombineerd met corticosteroïden (bijnierschorshormonen).

Werking
Ciclosporine onderdrukt de lichaamseigen afweer tegen vreemde cellen.

Klik voor meer informatie over medicijnen bij voorkomen van afweerreacties.

Reumatoïde artritis

Verschijnselen
Reumatoïde artritis is een chronische ontsteking in gewrichten, vaak van de handen en voeten, maar ook van andere gewrichten. Hierbij heeft men last van zwelling, pijn en stijfheid van de gewrichten. Op den duur raken de gewrichten beschadigd.

Oorzaak
Er is sprake van een fout in de afweer tegen de eigen cellen in gewrichten.

Werking
Ciclosporine onderdrukt de afweer en remt ontstekingen. Hierdoor wordt de verergering van de ziekte afgeremd. Het vermindert de gewrichtsontsteking op de lange termijn.

Ciclosporine hoort tot de zogenaamde DMARD`s (`Disease Modifying Antirheumatic Drugs`).

Behandeling
Nadat is vastgesteld dat er sprake is van reumatoïde artritis, schrijven artsen meestal methotrexaat of sulfasalazine voor. Mochten deze middelen onvoldoende helpen, dan kan de arts overgaan op een ander DMARD, zoals ciclosporine.

Effect
Net als de andere DMARD`s werkt ciclosporine niet meteen. De werking is meestal binnen twee maanden merkbaar.

Klik voor meer informatie over medicijnen bij reumatoïde artritis.

Psoriasis

Verschijnselen
Bij de chronische ziekte psoriasis groeit de bovenste laag van de huid te snel. Hierdoor ontstaan verdikkingen en schilfers. Bovendien is de huid ontstoken en jeukt hij vaak sterk. De ernst van de aandoening varieert van één klein plekje tot een uitgebreide schilfering van de huid.

Oorzaak
Er is sprake van een fout in de afweer tegen de eigen cellen in de huid.

Werking
Ciclosporine vermindert de afweerreactie van het lichaam tegen eigen huidcellen. Het remt bovendien de ontsteking.

Behandeling
Psoriasis wordt meestal behandeld met salicylzuur, bijnierschorshormonen, lichttherapie (PUVA, UVA), teer, calcipotriol of in ernstiger gevallen met methotrexaat. Wanneer deze gebruikelijke middelen onvoldoende werken, kan de arts ciclosporine voorschrijven.

Effect
Het effect van ciclosporine treedt niet meteen in, maar pas na enkele weken. Na twee maanden is het effect meestal optimaal.

Klik voor meer informatie over medicijnen bij psoriasis.

Colitis ulcerosa

Verschijnselen
Colitis ulcerosa geeft verschijnselen als frequente en forse diarree, vaak met bloed en slijm erbij. Andere klachten zijn buikpijn, koorts, uitdrogingsverschijnselen, bloedarmoede en gewichtsverlies.

Oorzaak
Bij colitis ulcerosa is het slijmvlies van het laatste deel van de darm, de dikke darm, chronisch ontstoken, zonder dat er sprake is van een infectie. Meestal is alleen het laatste stuk van de darm aangedaan, maar na verloop van jaren kan de ziekte zich uitbreiden naar de rest van de dikke darm.

Er is sprake van een fout in de afweer tegen de eigen cellen in de darmen.

Behandeling
Colitis ulcerosa wordt in eerste instantie behandeld met 5-ASA-medicijnen of bijnierschorshormonen. Als deze middelen onvoldoende werken, schrijft de arts soms ciclosporine voor.

Werking
Ciclosporine vermindert de afweerreactie tegen de eigen lichaamscellen. Het remt bovendien de ontsteking.

Effect
Dit middel voorkomt nieuwe aanvallen van colitis ulcerosa. De werking is meestal binnen twee maanden merkbaar.

Klik voor meer informatie over medicijnen bij colitis ulcerosa.

Eczeem

Verschijnselen
Bij chronisch eczeem is de huid langdurig ontstoken. Dit kan verschillende oorzaken hebben, zoals een allergie, stress, overgevoeligheid, uitdroging of irriterende stoffen.

De huid is dan meestal rood, gezwollen, schilferig, stug en droog. Ook kunnen zich blaasjes op de huid bevinden, of kan de huid vochtig zijn. Vaak is er sprake van jeuk, waardoor u de neiging heeft te krabben en de huid nog meer beschadigt.

Oorzaak
Er is mogelijk sprake van een fout in de afweer tegen de eigen cellen in de huid.

Behandeling
Eczeem wordt in eerste instantie behandeld met vette zalven, bijnierschorshormonen of teer. Een arts zal alleen ciclosporine voorschrijven bij zeer ernstige vormen van eczeem die met deze middelen niet onder controle zijn te krijgen.

Effect
Ciclosporine remt de ontsteking van de huid. De werking is meestal binnen twee maanden merkbaar.

Klik voor meer informatie over medicijnen bij eczeem.

Nierziekten

Dit middel wordt gebruikt bij een ernstige nierziekte, nefrotisch syndroom, als andere middelen niet voldoende werken.

Verschijnselen
Nefrotisch syndroom is meestal te merken aan een ernstige vermoeidheid.

Oorzaak
De vermoeidheid ontstaat doordat uw lichaam te veel eiwitten met de urine uitscheidt. De nieren filtreren afvalstoffen uit het bloed, zodat deze via de urine het lichaam kunnen verlaten. Daarvoor wordt het vocht door buisjes geleid. Eiwitten mogen het lichaam niet verlaten, want ze zijn een waardevolle bouwstof.

Bij het nefrotisch syndroom is deze functie verstoord en laten de nieren te veel eiwitten door. Als dit eiwitverlies veel is en lang duurt, is dit een ernstige situatie

Er zijn veel oorzaken voor het nefrotisch syndroom. Een van de mogelijke oorzaken is een fout in de afweer tegen de eigen cellen in de nieren.

Werking
Ciclosporine vermindert de afweerreactie tegen eigen cellen en remt ontstekingen.

Klik voor meer informatie over medicijnen bij nierziekten.

Lepra

Oorzaak
Lepra, ook wel melaatsheid genoemd, is een infectie van de huid en de zenuwen door de bacterie Mycobacterium leprae. De ziekte begint met huidverkleuringen die langzaam verergeren en de huid gevoelloos maken. Af en toe zijn er opvlammingen met zeer heftige ontstekingsverschijnselen, zoals rode bulten op de huid en koorts. Het zenuwweefsel kan dan afsterven, waardoor het gevoel en de tastzin verdwijnen. Als gevolg van de gevoelloosheid ontstaan wonden, het eerst aan de uitstekende lichaamsdelen, zoals vingers en tenen.

Men krijgt lepra door nauw contact met iemand die lepra heeft en die niet met medicijnen wordt behandeld. Iemand met een gezonde weerstand loopt vrijwel geen kans om lepra te krijgen.

Behandeling
Behandeling vindt plaats met een combinatie van antibiotica. Opvlammingen van verschijnselen aan huid en zenuwen worden meestal behandeld met prednison of prednisolon. Ciclosporine wordt voorgeschreven als prednison of prednisolon onvoldoende werkt.

Klik voor meer informatie over medicijnen bij lepra.

Op welke bijwerkingen moet ik letten?

Behalve het gewenste effect kan dit middel bijwerkingen geven.

De belangrijkste bijwerkingen zijn bloedafwijkingen, branderig gevoel in handen en voeten, tandvleesafwijkingen, nierbeschadiging, verhoogde bloeddruk, maagdarmklachten, gezwollen borsten, moeheid, veranderingen in uiterlijk, jicht, epileptische aanvallen, verhoogde kans op infecties, allergische reacties, verminderde leverwerking en verhoogde kans op huidtumoren.

Uw arts zal uw bloed regelmatig controleren op aanwijzingen voor bijwerkingen.

Regelmatig

• Bloedafwijkingen. Dit middel onderdrukt het beenmerg, waar de voorlopers van nieuwe bloedcellen worden gemaakt. Met name bij hoge dosering zal er een tekort aan bepaalde bloedcellen ontstaan. Het gevolg is bloedarmoede, meer kans op bloedingen en een verminderde afweer. Dit kan na enkele weken ontstaan. Het bloed wordt daarom regelmatig gecontroleerd. Door verlagen van de dosis of na stoppen van het gebruik verdwijnt deze bijwerking weer.
• Verhoogde bloeddruk. De arts zal uw bloeddruk regelmatig meten.
• Nierbeschadiging is een ernstige bijwerking van ciclosporine. De arts zal regelmatig in uw bloed controleren of de nieren nog goed werken. Zorg dat u voldoende drinkt en geen dorst heeft. Raadpleeg uw arts als u binnen enkele dagen in gewicht toeneemt of als u dikke enkels of onderbenen krijgt.

Soms 

• Trillende of bevende handen.
• Hoofdpijn. 
• Teveel vet en cholesterol in het bloed.

Zelden

• Gevoelig, gezwollen of bloedend tandvlees, vooral aan het begin van de behandeling. U kunt deze klachten verminderen door uw gebit en tandvlees geregeld te poetsen en door te flossen. Bezoek elk halfjaar uw tandarts. Raadpleeg uw arts als u te veel last van uw tandvlees heeft of houdt.
• Maagdarmklachten (verlies van eetlust, misselijkheid, diarree). Mocht u veel last hebben van misselijkheid, neem het middel dan bij een maaltijd in. Neem het niet opeens op een lege maag in, want dan zal te veel ciclosporine in het bloed komen.
• Veranderingen in uiterlijk: toename lichaamsbeharing, gewichtstoename, opgezwollen gezicht, borstvorming bij mannen
• Moeheid.
• Jichtaanvallen. Dit kan optreden bij mensen met aanleg tot jicht. Zij mogen dit middel daarom niet gebruiken
• Spierpijn en spierkrampen.
• Epileptische aanvallen, door een tekort aan magnesium. Mensen met epilepsie hebben hier meer kans op. De arts kan de hoeveelheid magnesium in het bloed controleren en eventueel extra magnesium voorschrijven.
• Verminderde leverwerking, zeer zelden overgaand in leverbeschadiging. De arts zal regelmatig de leverfunctie controleren. Merkt u een gevoelige, opgezwollen buik of een gele verkleuring van het oogwit of van de huid, waarschuw dan een arts. Na verlaging van de dosering of na stoppen verdwijnt deze bijwerking weer.
• Verhoogde kans op infecties, bijvoorbeeld van de luchtwegen, zoals verkoudheid en hoesten. Dit komt omdat de lichaamseigen afweer is verminderd. Meld de volgende verschijnselen altijd aan uw arts: koorts, keelpijn, verkoudheid, griep en huidinfecties, zoals steenpuisten.

Zeer zelden

• Allergische reacties met onder andere jeuk of galbulten, huiduitslag, griepachtige verschijnselen, koorts, spierpijn, benauwdheid of flauwvallen. Stop dan het gebruik en raadpleeg uw arts. U mag dit middel in de toekomst niet meer gebruiken. Geef daarom aan de apotheek door dat u overgevoelig bent voor ciclosporine. Het apotheekteam kan er dan op letten dat u dit middel niet opnieuw krijgt.
• Verhoogde kans op huidtumoren. Incidenteel is dit opgemerkt bij patiënten die hoge doseringen gebruiken. Ga niet overmatig zonnebaden of onder UV-licht van zonnebank of solarium.
• Als u diabetes mellitus heeft, kunt u een hoger bloedglucosegehalte krijgen door dit middel. Controleer daarom vaker uw bloedglucosegehalte.
• Gezwollen borsten, pijnlijke of uitblijven van de menstruatie.

Raadpleeg uw arts als u te veel last heeft van één van de bovengenoemde bijwerkingen of als u andere bijwerkingen ervaart waar u zich zorgen over maakt.

Hoe moet ik dit medicijn gebruiken?

Kijk voor de juiste dosering altijd op het etiket van de apotheek of in de bijsluiter.

Hoe?

• Capsules: heel doorslikken met een half glas water. De capsules hebben een karakteristieke geur. Laat ze daarom tot gebruik in de strip.
• Drank: druppelen in een glas halfgevuld met een koude drank. Bijvoorbeeld chocolademelk, melk of eventueel vruchtensap (geen grapefruitsap). Gebruik GEEN plastic beker, omdat ciclosporine aan plastic blijft kleven. Roer het mengsel goed om en drink het meteen op. Spoel het glas daarna nog een keer na met wat vloeistof en drink dit ook op. Veeg de druppelaar af met een tissue voor u hem weer in de beschermhoes brengt. Spoel hem NIET af met water of een andere vloeistof.

Wanneer?
Het beste kunt u vaste tijdstippen kiezen, dan vergeet u minder snel een dosis.

Neem dit middel altijd rond dezelfde tijd in, bij voorkeur voor een maaltijd. Mocht u veel last hebben van misselijkheid dan kunt u het ook bij een maaltijd innemen. De hoeveelheid medicijn die in uw bloed komt, is ook afhankelijk van uw voeding. Daarom is het belangrijk dat u dit middel altijd onder dezelfde omstandigheden inneemt.

Hoe lang?

Bij reumatoïde artritis, psoriasis, colitis ulcerosa, nefrotisch syndroom, eczeem en lepra

• De behandeling duurt meestal verschillende maanden tot jaren.
• Het kan enkele weken duren voor u iets merkt van het gunstige effect van dit middel. Voor die tijd kunt u misschien al wel last krijgen van sommige bijwerkingen. Het is de moeite waard om het gebruik toch door te zetten. Voor veel mensen weegt het voordeel van het gebruik uiteindelijk duidelijk op tegen het nadeel.

Bij orgaantransplantaties

• De behandeling start kort voorafgaand aan de operatie en gaat zolang door als u het middel verdraagt en het goed blijft werken.
• Daarbij past de arts de dosering geleidelijk aan om tot de laagst mogelijke onderhoudsdosering te komen.

Wat moet ik doen als ik een dosis ben vergeten?

Het is belangrijk dit middel consequent om de twaalf uur in te nemen.

Gebruikt u dit middel na een transplantatie en heeft u het vergeten in te nemen? Neem dan contact op met uw arts. Het kan belangrijke consequenties hebben voor de afweer.

Gebruikt u dit middel voor een van de andere toepassingen en heeft u het vergeten in te nemen? Duurt het nog meer dan vier uur voor u de volgende dosis normaal inneemt? Neem de vergeten dosis dan alsnog in. Duurt het nog minder dan vier uur? Sla de vergeten dosis dan over.

Neem nooit een dubbele dosis!

Als ik dit medicijn gebruik, mag ik dan...

autorijden en alcohol drinken?
Bij dit middel zijn hiervoor geen beperkingen.

alles eten?
Drink geen fabrieksmatig grapefruitsap. Grapefruit versterkt de werking van ciclosporine, waardoor bijwerkingen kunnen ontstaan. Mocht u stoppen met ciclosporine, dan kunt u vanaf een dag daarna weer grapefruitsap drinken.

(Het sap van) een verse grapefruit kunt u wel gebruiken. In een glas fabrieksmatig grapefruitsap zitten namelijk veel grapefruits. U moet waarschijnlijk heel veel verse grapefruits eten, voordat er bijwerkingen ontstaan.

 

Heeft dit medicijn een wisselwerking met andere medicijnen?

Dit middel heeft wisselwerkingen met andere medicijnen. In de tekst hieronder staan alleen de werkzame stoffen van deze medicijnen, dus niet de merknamen. Of uw medicijn een van die werkzame stoffen bevat, kunt u nagaan in uw bijsluiter onder het kopje 'samenstelling'.

De medicijnen waarmee de belangrijkste wisselwerkingen optreden, zijn de volgende.

• Sirolimus, een medicijn tegen afweerreacties, kan door ciclosporine te sterk werken en te veel bijwerkingen geven. Neem sirolimus daarom altijd 4 uur NA ciclosporine in. Vraag uw apotheek eventueel om een innameschema.
• Everolimus, een medicijn tegen afweerreacties, kan door ciclosporine te sterk werken en te veel bijwerkingen geven. Mogelijk moet de dosering worden aangepast.
• Als u al digoxine gebruikt en u gaat ciclosporine gebruiken, kunnen de werking en bijwerkingen (zoals veranderingen in kleuren zien, wazig zien, misselijkheid, braken, verminderde eetlust) van digoxine toenemen. Neem hierover contact op met uw arts of apotheker.
• Vaccins, bijvoorbeeld bof-mazelen-rodehondvaccin (BMR), gelekoortsvaccin en BCG-vaccin. Ciclosporine vermindert de werkzaamheid van deze vaccins en kan de kans op bijwerkingen ervan verhogen. Overleg hierover met uw arts.
• Colchicine, een middel tegen jicht. In combinatie met ciclosporine kan dit middel een verhoogde kans op spierafwijkingen geven. Mogelijk kunt u overstappen op een ander medicijn tegen jicht of kan de dosering van colchicine worden aangepast.

Veel andere medicijnen kunnen de werking van ciclosporine verminderen, namelijk

• het vermageringsmiddel orlistat;
• het antibioticum clindamycine om in te nemen;
• de middelen tegen tuberculose rifampicine en rifabutine;
• de hiv-middelen efavirenz, etravirine en nevirapine ;
• het kruidenmiddel tegen depressieve klachten sint-janskruid;
• de epilepsiemiddelen carbamazepine, fenobarbital, primidon en fenytoïne;
• de middelen tegen tumoren aminogluthetimide en cyclofosfamide.
• bosentan, een hart- en vaatmiddel.

Raadpleeg uw arts als u een van deze combinaties voorgeschreven heeft gekregen. Als u op de combinatie bent ingesteld, mag u NIET met deze middelen stoppen, behalve na overleg met uw arts. Anders heeft u kans op ernstige bijwerkingen van ciclosporine. Ook mag de dosering van deze middelen NIET worden gewijzigd, behalve na overleg met de arts die de ciclosporine voorschrijft.

Sommige medicijnen geven in combinatie met ciclosporine een grote kans op nierbeschadiging. Meestal mag u deze middelen niet in combinatie met ciclosporine gebruiken. Als de arts de combinatie wel voorschrijft, zal de arts de nierwerking regelmatig controleren. Het betreft de volgende medicijnen en medicijngroepen.

• Pijnstillers en bloedverdunners die acetylsalicylzuur of carbasalaatcalcium bevatten.
• Ontstekingsremmende pijnstillers van het NSAID-type, onder andere celecoxib, diclofenac, ibuprofen, ketoprofen en naproxen. Deze medicijnen hebben veel verschillende merknamen.
• De middelen om in te nemen tegen virusinfecties aciclovir en valaciclovir.
• De antibiotica van het aminoglycoside-type amikacine, gentamicine, netilmicine en tobramycin. De antibiotica-combinatie cotrimoxazol (trimethoprim/sulfamethoxazol).
• Het middel tegen schimmelinfecties amfotericine B.

Ook zijn er medicijnen waardoor de hoeveelheid ciclosporine in het bloed kan stijgen. Hierdoor is niet alleen de werking, maar zijn ook de bijwerkingen sterker. Dit geeft vooral risico`s voor de nieren. Raadpleeg uw arts als u een van deze combinaties voorgeschreven heeft gekregen.

• De hiv-middelen ritonavir, saquinavir, indinavir, nelfinavir, fosamprenavir, darunavir en ritonavir/lopinavir.
• De antibiotica om in te nemen claritromycine, erytromycine.
• De middelen om in te nemen tegen schimmelinfecties fluconazol, ketoconazol, itraconazol, voriconazol en posaconazol.
• De meeste anticonceptiepillen en ook het middel tegen acne Diane.
• Het vrouwelijke hormoon danazol.
• De mannelijke hormonen mesterolon en testosteron.
• Anabole steroïden, zoals nandrolon en stanozolol.
• De hartmiddelen amiodaron, diltiazem, verapamil en nicardipine.

Als laatste zijn er medicijnen die in combinatie met ciclosporine ernstige bijwerkingen kunnen veroorzaken.

• Het ontstekingsremmende en afweeronderdrukkende middel methotrexaat en ciclosporine kunnen elkaars werking en bijwerkingen versterken. Bij deze combinatie zal de arts uw bloed extra controleren.
• De middelen die bij kanker worden gebruikt: daunorubicine, doxorubicine, epirubicine, idarubicine en mitoxantron. De bijwerkingen van deze middelen worden door ciclosporine versterkt. Overleg hierover met uw arts.
• De cholesterolverlagende middelen atorvastatine, fluvastatine, pravastine, simvastatine en rosuvastatine. Door de combinatie met ciclosporine heeft u meer kans op bijwerkingen van de cholesterolverlager. Vooral belangrijk hierbij is een spierziekte. Deze is te herkennen aan snel opkomende hevige en onverklaarbare spierpijn, spierzwakte en minder plassen en bruine urine. Stop dan meteen met de cholesterolverlager en raadpleeg uw arts.

Twijfelt u eraan of een van de bovenstaande wisselwerkingen voor u van belang is? Neem dan contact op met uw apotheker of arts.

Kan ik dit medicijn gebruiken als ik zwanger ben, wil worden of borstvoeding geef?

Zwangerschap
Over het gebruik van dit middel tijdens de zwangerschap is nog niet zo veel bekend. Er zijn wel zwangere vrouwen geweest die ciclosporine gebruikten. Bij hen kwamen te vroeg geboren kinderen en kinderen met een te laag geboortegewicht vaker voor.

Meld aan uw arts en apotheker zodra u zwanger bent of binnenkort wilt worden. Zo mogelijk kunt u tijdelijk overstappen op een ander middel.

Borstvoeding
Gebruik dit middel NIET als u borstvoeding geeft, of stop de borstvoeding. Dit middel komt in de moedermelk terecht en kan schadelijk zijn voor de baby.

Wilt u borstvoeding geven, overleg dan met uw arts of apotheker. Mogelijk kan de arts u een ander middel voorschrijven, waarvan wel bekend is dat u het veilig kunt gebruiken.

Kan ik zomaar met dit medicijn stoppen?

Stop niet zomaar met het gebruik, zeker niet als u dit middel gebruikt om afweerreactie na een transplantatie te onderdrukken. Maar ook als u dit middel bij psoriasis, reumatoïde artritis, colitis ulcerosa, andere chronische ontstekingen of lepra gebruikt. De klachten kunnen dan heviger terugkomen. Raadpleeg uw arts als u stoppen wilt.

Recept nodig en welke toedieningsvormen?

Ciclosporine is sinds 1983 internationaal op de markt. Het is op recept verkrijgbaar onder de merknamen Neoral en Sandimmune en als het merkloze Ciclosporine.

Onder de merknaam Neoral is het te verkrijgen in capsules en drank en onder de merknaam Sandimmune in injecties. Deze tekst gaat alleen over de capsules en drank.

Klik hier voor meer informatie over : Neoral, Ciclosporine

Laatst gewijzigd: 12-2-2010

Deze tekst is opgesteld door het Wetenschappelijk Instituut van de KNMP. Deze tekst is gebaseerd op de bijsluiter van het beschreven medicijn en op andere, wetenschappelijke bronnen. De officieel geregistreerde gegevens van dit medicijn bij het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen vindt u op: www.cbg-meb.nl . Hoewel bij het opstellen van de tekst uiterste zorgvuldigheid is betracht, is de KNMP niet aansprakelijk voor eventuele schade die zou kunnen voortvloeien uit enige onjuistheid in deze tekst.