Thema: Gewichtstoename bij medicijngebruik
Dikker worden door medicijnen

Een ziekte kan medicijngebruik noodzakelijk maken. Sommige geneesmiddelen kunnen – door een bijwerking – invloed hebben op het lichaamsgewicht. Hoe komt dit? Om welke geneesmiddelen en aandoeningen gaat het? En wat adviseert uw apotheek?

Gewicht

Gezondheid - goed functionerende lichaamsprocessen - en een goed gewicht hebben veel met elkaar te maken. Een ‘gezond gewicht` houdt meestal in: niet te zwaar en niet te licht.

Gewichtsverandering

  • Het lichaam heeft energie - calorieën - nodig voor alle lichaamsprocessen: ademhalen, slapen, bewegen, enzovoort. Die calorieën haalt het lichaam uit voeding. Levert de voeding meer energie dan het lichaam verbruikt, dan slaat het die energie op in de vorm van extra vet. En dan neemt het gewicht toe. Levert de voeding minder energie, dan wordt opgeslagen vet verbruikt en neemt het gewicht af.
  • Wie snel van gewicht verandert – zonder extra te eten of zonder op dieet te zijn - doet er goed aan naar de huisarts te gaan. Er kan dan een ziekte in het spel zijn.
  • Aankomen en afvallen kan te maken hebben met de snelheid van de glucosestofwisseling en de werking van de schildklier. Bij een trage stofwisseling krijgt het lichaam als het ware meer tijd om voedingsstoffen op te nemen en vast te houden. Met als gevolg: gewichtstoename. Als de schildklier te traag werkt, gaat de stofwisseling trager en neemt het gewicht toe. Werkt de schildklier te snel, dan gaat de stofwisseling sneller en neemt het gewicht af.
Gewichtstoename

Hoe is het mogelijk dat iemand aankomt of afvalt door het gebruik van een medicijn? Dat komt doordat het medicijn invloed heeft op verschillende lichaamsprocessen.

Bijwerkingen
Medicijnen hebben behalve de bedoelde werking soms ook onbedoelde effecten: bijwerkingen. Dat komt doordat het medicijn niet alleen werkt op de plaats waar de kwaal zit, maar ook op andere plekken in het lichaam. Een voorbeeld: iemand kan bij een pijnstiller tegen hoofdpijn last krijgen van de maag.

  • Lees de bijsluiter, daarin staan de mogelijke bijwerkingen.
  • Meestal valt het mee met bijwerkingen. In de bijsluiter staan verplicht alle bijwerkingen die een gebruiker zou kunnen krijgen. Maar dat betekent niet dat iemand die bijwerkingen ook zal krijgen. In veel gevallen is die kans zelfs heel klein.
  • Bespreek het met uw arts of apotheker als u bij het gebruik van medicijnen last krijgt van hinderlijke verschijnselen.

Aankomen door bijwerkingen
Een bijwerking kan zijn dat het lichaam óf vet gaat opslaan óf vocht gaat vasthouden, óf beiden. Het gevolg is een gewichtstoename.

Vocht vasthouden
Sommige medicijnen veroorzaken het vasthouden van vocht. Het vocht wordt dus niet uitgeplast en blijft in het lichaam. Dat is te merken aan bijvoorbeeld opgezette enkels en onderbenen. Dit kan tot enkele kilo`s schelen in gewicht, maar hoeft verder geen probleem te zijn. Vocht vasthouden kan ook leiden tot benauwdheid. Neem in dat geval contact op met de arts. Als de gebruiker het geneesmiddel niet meer nodig heeft, dan verdwijnt deze bijwerking - het vastgehouden vocht - ook weer.

Toename van de eetlust
Het gevoel van honger, verzadiging en eetlust wordt geregeld vanuit de hersenen. Sommige medicijnen hebben hier invloed op en veroorzaken een sterkere eetlust. Eet iemand meer dan het lichaam eigenlijk nodig heeft, dan wordt dit opgeslagen als vet.

Dorst
Dorst is een bijwerking van met name lithium. Hierdoor gaat men meer drinken. Als dat calorierijke (fris)dranken zijn, dan kan dit leiden tot flink wat gewichtstoename.

Tragere stofwisseling
Sommige middelen werken vertragend op de glucosestofwisseling en door sommige middelen gaat de schildklier langzamer werken. Door een trage stofwisseling krijgt het lichaam als het ware meer tijd om voedingsstoffen op te nemen en vast te houden. Met als gevolg: gewichtstoename.

Aandoeningen en medicijnen
Niet elk medicijn heeft als bijwerking gewichtstoename. Het zijn bepaalde middelen, die invloed kunnen hebben op bijvoorbeeld de eetlust en de stofwisseling. Zoals middelen die gebruikt worden bij:

  • depressie
  • psychose (verwarde toestand)
  • manisch depressieve stoornis (bipolaire stoornis)
  • diabetes
  • chronische ontstekingen

Hieronder staan middelen waarbij een effect op het gewicht bekend is. Wilt u meer weten over die middelen en de aandoeningen waartegen ze worden voorgeschreven, kijk dan op deze site onder de knop ‘Medicijnen`.

Antidepressiva
Er zijn verschillende typen middelen tegen een depressie. Bij het ene middel kan het effect op de eetlust en dus op het gewicht anders zijn dan bij het andere. En het kan ook per patiënt verschillen. Een sterkere eetlust hoeft geen bijwerking te zijn: iemand die opknapt van een depressie kan ook weer meer zin in eten krijgen. 

  • De eetlust kan sterker worden bij sertaline, amitriptyline, clomipramine, imipramine, maprotiline, nortriptyline en mirtazapine.
  • De eetlust kan afnemen bij fluvoxamine, fluoxetine, paroxetine en citalopram en venlafaxine.
    Middelen tegen een psychose (een toestand van verwardheid, angst en rusteloosheid).
  • Bepaalde antipsychotica - olanzapine, quetiapine, risperidon en clozapine - kunnen een duidelijke gewichtstoename veroorzaken. Dit komt door een veranderde stofwisseling en een toename van de eetlust.

Lithium
Dit is een middel tegen een manisch depressieve stoornis, ook wel bipolaire stoornis genoemd. Kenmerkend zijn sterke stemmingsschommelingen.
Lithium kan dorst als bijwerking hebben. De gebruiker gaat meer drinken en kan dan snel aankomen als dat veel calorierijke dranken zijn. Gewichtstoename kan bij lithium ook ontstaan door vertraging van de stofwisseling en door vocht vasthouden.

Middelen tegen diabetes
Glibenclamide, gliclazide, glimepiride, tolbutamide en pioglitazon kunnen gewichtstoename veroorzaken doordat ze invloed hebben op de stofwisseling.

  • Metformine geeft gewichtsafname doordat het invloed heeft op de stofwisseling.
  • Bij het voorschrijven van een diabetesmiddel kan de arts rekening houden met middelen die het gewicht doen af- of toenemen. Bij diabetes type 2 is het vaak raadzaam om af te vallen. Daarom zal arts in dat geval vaak metformine voorschrijven.

Corticosteroïden
Dit zijn middelen tegen aandoeningen waarbij ontstekingsverschijnselen een rol spelen. Bijvoorbeeld astma, COPD, reuma, multiple sclerose (MS), lupus erythematodes (LE), bepaalde bloedziekten, colitis ulcerosa, ziekte van Crohn, jicht, clusterhoofdpijn, allergische reacties, kanker en aids.

  • Prednison, prednisolon en dexamethason kunnen het vasthouden van vocht en een verandering in de stofwisseling veroorzaken en de eetlust versterken. Daardoor kan de gebruiker aankomen. Dat is vaak een probleem, maar niet altijd. Het is juist een gewenst effect bij bijvoorbeeld kanker en aids.

Cannabis
Medicinale marihuana. Tegenwoordig legaal op recept verkrijgbaar in de apotheek.

  • Cannabis kan de eetlust versterken bij mensen met kanker of aids. Hierdoor kan het gewicht toenemen bij deze patiënten. Dat is een gewenst effect.
  • Cannabis wordt gebruikt bij multiple sclerose en ruggenmergschade (tegen spierkramp en als pijnstiller), bij langdurige pijn en bij het syndroom van Gilles de la Tourette (tegen tics). Cannabis kan ook dan de eetlust versterken en gewichtstoename veroorzaken.

De anticonceptiepil

  • De 'pil' kan toename van de eetlust geven en het vasthouden van vocht veroorzaken. Met als gevolg dat de gebruikster aankomt.
Adviezen

Overgewicht kan leiden tot hart- en vaatziekten, hoge bloeddruk en diabetes. Wie bij gebruik van medicijnen daarom liever niet wil aankomen, kan proberen gewichtstoename tegen te gaan. Zie de adviezen hieronder.

Overleg

  • Komt u bij medicijngebruik snel en veel aan of krijgt u het snel benauwd, overleg dan met uw arts. Veel vocht vasthouden kan door medicijnen komen. Maar dit kan ook een signaal zijn dat er een andere aandoening in het spel is.
  • Overleg met uw arts of apotheker als u hinder hebt van mogelijke bijwerkingen. De arts kan advies geven en afwegen of een ander middel geschikter is bij uw aandoening. Stop niet van het ene moment op het andere met uw geneesmiddel, vaak moet het medicijngebruik in overleg geleidelijk afgebouwd worden.

Wat te doen

  • Neemt het gewicht toe, alleen door vocht vasthouden, dan weegt u misschien meer, maar het is geen vet. Tegen vocht vasthouden is weinig te doen. Het is wél belangrijk om voldoende te drinken. Uw lichaam heeft per dag minstens 1,5 liter vocht nodig. Drinkt u minder, dan raken er lichaamsprocessen verstoord, terwijl de vochtvoorraad die bijvoorbeeld in uw onderbenen en enkels zit, toch niet wordt aangesproken.
  • Bij een tragere stofwisseling krijgt het lichaam als het ware meer tijd om voedingsstoffen op te nemen en vast te houden. Blijft iemand evenveel eten als daarvoor, dan is het gevolg gewichtstoename.
  • Als uw medicijn een sterkere eetlust veroorzaakt en u geeft daaraan toe, dan is het gevolg gewichtstoename.
    Om (bij medicijngebruik) op gewicht te blijven en niet zwaarder te worden is een combinatie van twee dingen van belang:
  • Minder eten. Minder calorierijk, maar wel gevarieerd. Want het is belangrijk om alle noodzakelijke voedingsstoffen binnen te krijgen.
  • Meer bewegen.

Eten

Het Voedingscentrum geeft informatie over diëten en afslanken. Kijk ook bij ‘Links`.

  • Eet gevarieerd. Dagelijks hebt u producten nodig uit de volgende groepen:
    - Brood, (ontbijt)granen, aardappelen, pasta, rijst of peulvruchten – voor koolhydraten, eiwit,voedingsvezel, B-vitamines en mineralen zoals ijzer.
    - Groente (3 á 4 opscheplepels) en 2 stuks fruit – voor onder andere vitamine C, mineralen en voedingsvezels.
    - Melk, melkproducten, kaas, vlees, vleeswaren, kip, vis, ei of vleesvervangers – voor eiwitten, visvetzuren, B-vitamines, en voor mineralen, vooral kalk en ijzer.
    - Margarine, halvarine, olie – voor vetten en de vitamines A en D.
  • Sla geen maaltijden over, want dan is de kans groter dat u naar ongezonde tussendoortjes grijpt.
  • Veel trek vlak voor het eten? Neem een glas lauwwarm water. Dat vult alvast even.
  • Eet bewust, neem kleine happen, geniet van het eten.

Drinken / dorst

Met name het middel lithium veroorzaakt dorst. De gebruiker gaat dus meer drinken en komt aan als dat calorierijke dranken zijn. Goede alternatieven zijn:

  • Mineraal)water, eventueel met wat citroensap
  • Groentesap, ongezoet vruchtensap, tomatensap, vetarme heldere bouillon, light frisdranken
  • Magere melk, karnemelk
  • Thee en koffie zonder suiker, neem eventueel halfvolle koffiemelk

Bewegen

Voor een goede gezondheid, om op gewicht te blijven en voor een goede stoelgang is het belangrijk om elke dag 30 minuten te bewegen. Minstens vijf dagen per week: wandelen, joggen, tuinieren, zwemmen, fietsen, schoonmaken.

  • Als 30 minuten aaneengesloten bewegen niet lukt, mag een optelsom ook: 10 minuten ramen lappen + 20 minuten wandelen. Of drie keer 10 minuten op de hometrainer.
  • Daarnaast kan het verstandig zijn om 1 à 2 keer per week te gaan sporten.
  • Plaatselijke afdelingen van sommige patiëntenverenigingen organiseren sportactiviteiten.
  • Sport in uw eigen tempo. Dat kan ook in een groep. Als het leuk is, is het beter vol te houden.
  • Houd bij de keuze van een sportieve activiteit rekening met uw conditie en uw gewicht. Kijk eens bij een sportvereniging of sportcentrum en vraag of ze kunnen adviseren welke activiteit bij u past.

Hulp

Op een gezond gewicht blijven is moeilijk. Komt u meer aan dan u zou willen en wilt u graag uw gewicht onder controle houden, overleg dit dan met uw arts. Bij sommige geneesmiddelen – bijvoorbeeld lithium – is het niet verstandig om op eigen houtje af te gaan vallen. De dosering van deze middelen zijn aangepast aan uw gewicht. Als u serieus aan uw gewicht wilt werken kan de arts u doorverwijzen naar een diëtist, die samen met u uw eetpatroon bekijkt en u tips en informatie geeft om af te vallen.

Wondermiddelen

Zijn er wondermiddelen waarmee je moeiteloos op gewicht blijft? Helaas, die bestaan niet.

  • Op internet en in tijdschriften worden veel afslankmiddelen aangeboden waarvan niet bewezen is dat ze effect hebben.
  • Middelen die vanuit het buitenland via internet te koop zijn, kunnen nare bijwerkingen hebben. Zoals een hoge bloeddruk en hartkloppingen. Hormonen en amfetaminen hebben veel bijwerkingen die op veel processen in het lichaam ingrijpen. Wie hieraan begint wordt er waarschijnlijk niet gezonder op.
Links

www.voedingscentrum.nl 
Op de website van het Voedingscentrum vindt u informatie over onder meer gezonde voeding, gewicht en afvallen. Ook kunt u op deze site testen hoeveel calorieën u per dag eet, of u voldoende beweegt en of u een gezond gewicht heeft. Vragen over een gezonde voeding? Bel dan met de informatielijn van het Voedingscentrum: 070 - 306 88 88 (op werkdagen van 9.00 – 17.00 uur).  
 
www.hartstichting.nl
Op de website van de Nederlandse Hartstichting vindt u onder de rubriek ‘Gezond leven` het onderwerp  ‘Eten en drinken` met tips voor een gezonde voeding en onder ‘Bewegen` tips voor meer beweging.  
 
www.gezond-gewicht.nl
Stichting Gezond Gewicht is een non-profit organisatie voor mensen met een medisch overgewicht. De organisatie biedt cursussen over vermageren en het aanleren van een gezondere leefstijl. Op de website kunt u deelnemen aan een forum.  
 
www.vmdb.nl
Op de website van de Vereniging Manisch Depressieven en Betrokkenen vindt u slimme tips om gewichtstoename tegen te gaan. Ga naar het onderdeel ‘Voor de patiënt` en klik dan op ‘MDS en voeding`.  
 
www.obesitasvereniging.nl
De Nederlandse Obesitas Vereniging geeft informatie over onderwerpen die te maken hebben met overgewicht, of met een ander woord: obesitas.

Deze tekst is opgesteld door het Geneesmiddel Informatie Centrum van de KNMP. Deze tekst is gebaseerd op verschillende (wetenschappelijke) bronnen. Hoewel bij het opstellen van de tekst uiterste zorgvuldigheid is betracht, is de KNMP niet aansprakelijk voor eventuele schade die zou kunnen voortvloeien uit enige onjuistheid in deze tekst.

  • Gerelateerde thema's
  • Vragen over gewichtstoename bij medicijngebruik
Doe de risicotest Diabetesfonds
Sluiten