Thema: Medicijnen op maat
Bereiden van medicijnen

De tijd dat elke apotheker alle medicijnen zelf bereidde is voorbij. Tegenwoordig worden de meeste geneesmiddelen industrieel gemaakt. Toch maken apothekers nog steeds op kleine schaal zelf medicijnen. Bijvoorbeeld als het benodigde middel niet in de handel is, of als het niet in de goede dosering verkrijgbaar is. Als het nodig is, zorgt de apotheker voor een geneesmiddel op maat. Eén op de twintig afgeleverde medicijnen is maatwerk.

Wanneer op maat?

Als een medicijn niet in de handel is, kan de apotheker het zelf bereiden. Die oplossing wordt ook vaak gekozen als een medicijn wel in de handel is, maar niet in de geschikte vorm of dosering. Er zijn allerlei redenen om een medicijn op maat te maken.

Verkrijgbaarheid
Het medicijn is niet verkrijgbaar. Dat komt in verschillende situaties voor:

  • doordat er een tijdelijk probleem is met de levering;
  • doordat het niet meer gemaakt wordt door de fabrikant;
  • doordat de aandoening waarbij het wordt voorgeschreven zo zeldzaam is, dat het voor de industrie niet lonend is, zo`n middel te maken.

Dosering
De gewenste dosering is niet beschikbaar.

  • De normale dosering is te hoog. Vooral kinderen en ouderen kunnen afwijkende, lagere doseringen nodig hebben. Als bijvoorbeeld een baby in de couveuse een medicijn nodig heeft, moet de dosis heel nauwkeurig worden aangepast aan het lichaamsgewicht.
  • De normale dosering is te laag. Om voldoende van de werkzame stof binnen te krijgen zou iemand dan erg veel tabletten moeten slikken. Dat is vervelend en brengt de kans met zich mee dat de patiënt zich niet aan het voorschrift houdt.

Overgevoeligheid
De patiënt is overgevoelig voor een bestanddeel van het medicijn dat in de handel verkrijgbaar is.

  • De basis van zalven en crèmes voor huidaandoeningen kan problemen opleveren.
  • Sommige mensen verdragen de hulpstoffen waarmee tabletten worden gemaakt slecht.

Toedieningsvorm
De toedieningsvorm is niet geschikt voor deze patiënt.

  • De patiënt kan niet slikken en moet het medicijn in een andere vorm krijgen, bijvoorbeeld als zetpil, infuus of injectie. Bij mensen die ernstig ziek zijn en in het ziekenhuis liggen, komt dat nogal eens voor.
  • De patiënt kan een drankje makkelijker innemen dan tabletten. Dat komt veel voor bij kleine kinderen en ouderen.

Houdbaarheid
Het medicijn is maar kort houdbaar. Dan is het niet zinvol het op voorraad te hebben. Voorbeelden daarvan zijn sommige

  • oogdruppels
  • oordruppels
  • zalven en crèmes
Kwaliteitsbewaking

Voor de producten van de farmaceutische industrie gelden strikte eisen: medicijnen moeten van hoge kwaliteit, veilig en werkzaam zijn. Natuurlijk moeten de apotheekbereidingen ook aan deze kwaliteitseisen voldoen.

Industrieel vervaardigde medicijnen
Bij een farmaceutisch bedrijf verricht men veel onderzoek om te komen tot de beste samenstelling en de beste doseringen van een medicijn. Er zijn strenge controles op het productieproces. En elk medicijn wordt door de overheid kritisch getoetst voordat het op de markt komt. Op die manier zijn de garanties voor de kwaliteit, de veiligheid en de werkzaamheid zo goed mogelijk gewaarborgd.

Volgens het Formularium
Ook aan de door de apotheek bereide medicijnen worden kwaliteitseisen gesteld. Daarom is voor veel medicijnen die in de apotheek gemaakt worden een bereidingsrecept vastgesteld. Het ‘receptenboek` van de apotheker heet Formularium der Nederlandse Apothekers (FNA). Een middel dat volgens de aanwijzingen uit het Formularium wordt bereid, voldoet aan de gestelde kwaliteitseisen. Bovendien is er voor die middelen een bijsluiter beschikbaar. De bereidingswijzen die in het FNA staan beschreven, zijn getest door het Laboratorium der Nederlandse Apothekers (LNA). Bovendien worden er steekproeven genomen om te controleren of de in de apotheek bereide medicijnen echt voldoen aan de gestelde eisen.

Standaardisering
Als een medicijn niet in het FNA voorkomt, maar wel regelmatig wordt voorgeschreven, kan er een gestandaardiseerde bereidingswijze worden beschreven in de apotheek. Dat bevordert een constante kwaliteit. Vaak ontstaat er een vorm van standaardisering als artsen in een plaats of regio geregeld dezelfde medicijnen voorschrijven. Ook in een ziekenhuis kan men gestandaardiseerde bereidingswijzen ontwikkelen.

Samenwerking

Het overgrote deel van de medicijnen is afkomstig van de farmaceutische industrie. Is het nodig een medicijn op maat te bereiden, dan kan een goede samenwerking tussen apothekers onderling of tussen de voorschrijvende arts en de apotheker helpen de kwaliteit te handhaven.

Samenwerking tussen apotheken
Sommige apotheken specialiseren zich in het bereiden van medicijnen; dit zijn zogenoemde bereidingsapotheken. Zij bereiden de medicijnen voor een aantal collega-apotheken in de regio en ook voor ziekenhuizen in de omgeving. Zo kunnen ze meer kennis en ervaring opbouwen. Daarmee is de vereiste kwaliteit van de apotheekbereidingen beter te handhaven.

Samenwerking tussen arts en apotheker
Vooral als het gaat om uitzonderlijke recepten waarvoor geen standaardbereidingswijze is, moeten de voorschrijvende arts en de apotheker samen overleggen. Zij moeten afwegen of het verantwoord is zulke medicijnen te bereiden. Er is weinig of geen ervaring mee en dat brengt risico`s met zich mee. De apotheker maakt zulke bereidingen alleen als er echt geen andere mogelijkheid is. In een ziekenhuisapotheek vervaardigt men veel medicijnen op maat in nauw overleg met de artsen. Daar gaat het vaak om het bereiden van bijzondere medicijnen zoals chemokuren en steriele infusen. Of om medicijnen waar haast bij geboden is.

Deze tekst is opgesteld door het Geneesmiddel Informatie Centrum van de KNMP. Deze tekst is gebaseerd op verschillende (wetenschappelijke) bronnen. Hoewel bij het opstellen van de tekst uiterste zorgvuldigheid is betracht, is de KNMP niet aansprakelijk voor eventuele schade die zou kunnen voortvloeien uit enige onjuistheid in deze tekst.

  • Gerelateerde thema's
Doe de risicotest Diabetesfonds
Sluiten