Thema: Zelftesten: zin of onzin?
Foto: Rob Nengerman, Testjezelf.nu BV

Ben ik zwanger? Is mijn bloedsuiker goed? Ben ik HIV-positief?

Met deze vragen kunt u naar de dokter gaan. Die zal u naar het laboratorium verwijzen voor onderzoek. U kunt ook zelf onderzoek aanvragen bij een laboratorium. En u kunt zelf een test doen. Dit laatste heeft voor- en nadelen, die we op deze pagina behandelen. Verder gaan we in op een aantal afzonderlijke zelftesten.

Naar de arts of zelf doen?

Wanneer overweegt u een test?

  • U wilt weten of er iets met u aan de hand is: zwangerschap, een ziekte, de overgang. Of u bent gewoon nieuwsgierig hoe het met uw cholesterol gesteld is. Dan kunt u een diagnosetest (laten) doen.
  • U heeft een bepaalde ziekte, zoals diabetes, en u wilt weten of u die ziekte goed onder controle heeft. Dan kunt u een controletest, ook wel genoemd monitoringtest, (laten) doen.

Gaat u naar een arts of gaat u zichzelf testen? En wat zijn de verschillen tussen je laten testen via de dokter en een zelftest?

Arts
Een arts is ervoor opgeleid een diagnose te kunnen stellen. Bovendien kunt u in overleg met uw arts in een aantal gevallen zelf bijhouden (‘monitoren’) of de bestaande aandoening of klacht onder controle is, zoals bij diabetes of trombose. 

Om tot een diagnose te komen

  • Stelt de arts vragen
  • Doet de arts lichamelijk onderzoek 
  • Laat de arts zo nodig bloed, urine, ontlasting of slijm onderzoeken
  • Laat de arts zo nodig een foto, echo of scan maken 
  • Laat de arts zo nodig inwendig onderzoek doen (in het lichaam kijken)

Voordelen

  • U bent direct aan het goede adres voor een doorverwijzing als dat nodig is
  • Uw verzekering betaalt de arts en ook de kosten van een test 
  • Laboratoriumonderzoek staat onder permanente kwaliteitscontrole. Dit geeft de meeste garantie op een correcte uitslag, dat wil zeggen niet onterecht positief of negatief 
  • Uw arts is uw vertrouwenspersoon en heeft een geheimhoudingsplicht
  • Uw arts kan u adviezen geven waarmee u een ziekte die u heeft, onder controle kunt houden

Nadeel 

  • Het kost tijd en moeite om naar de arts te gaan en bloed af te laten nemen.  

Zelftest
Met een zelftest kunt zelf een test uitvoeren. De meeste zelftesten kunt u alleen kopen via internet. In de apotheek of de drogisterij zijn maar enkele zelftesten verkrijgbaar.

Voordelen

  • Een zelftest kan handig zijn, het gaat meestal snel, zonder tussenkomst van de arts
  • Een zelftest biedt veel privacy, bijvoorbeeld als u niet wilt dat anderen weten dat u zich zorgen maakt over HIV  

Nadelen

  • De uitslag van een zelftest is niet altijd duidelijk. Als de test aangeeft dat u een ziekte heeft, is het nog maar de vraag of dit wel juist is
  • Als de uitslag u doet schrikken, kan het vervelend zijn er alleen voor te staan
  • Uw verzekering vergoedt een zelftest meestal niet 
  • Bij aankopen via internet is het niet altijd zeker of u waar voor uw geld krijgt, oftewel niet elke leverancier is even betrouwbaar
Tips en aandachtspunten

U staat voor de keus: zelf testen of via de dokter laten testen? Lees dan de volgende tips en aandachtspunten.

Privacy

  • Goed om te weten: artsen, klinisch chemici, apothekers en hun medewerkers hebben een geheimhoudingsplicht.
  • Het testen op bepaalde ziekten, zoals HIV, kunt u met begeleiding van een arts anoniem laten doen.
  • In de apotheek is een spreekkamer en u kunt vragen om een persoonlijk, vertrouwelijk gesprek met de apotheker.
  • Vragen over zelftesten kunt u via deze website altijd stellen aan de dienstdoende laboratoriumspecialisten.

Kwaliteit

  • Let op bij de aankoop van een test. Bekijk de verpakking en de gebruiksaanwijzing.
  • Zit er een Europees CE-kwaliteitskeurmerk op? Dan is de test getoetst op verschillende kwaliteitseisen.
  • Waar komt de test vandaan, lijkt de leverancier betrouwbaar?
  • Is de gebruiksaanwijzing duidelijk? Kunt u aanvullende informatie krijgen van bijvoorbeeld de apotheker? Is de gebruiksaanwijzing recent en is dat te zien aan een datum die erop staat?
  • Staat er een houdbaarheidsdatum op en staat er iets in over het bewaren van de test zelf en van eventuele urine- en bloedmonsters?
  • Staat in de beschrijving wat u moet doen bij een positieve, negatieve of onduidelijke uitslag?
  • Staat in de beschrijving dat de uitslag fout kan zijn of, met andere woorden, niet klopt?
  • Staat in de beschrijving dat u uw arts moet raadplegen voor u een medisch besluit neemt, zoals pillen gaan slikken?
  • Kunt u de test in Nederland kopen? Is de betaalwijze (op internet) veilig? Moet u vooruit betalen? Wat is de levertijd?

Valkuilen

Denkt u, op basis van de uitslag van een test, dat u ziek bent? Raadpleeg dan altijd eerst een arts. Neem niet in uw eentje een medische beslissing en ga niet op eigen houtje pillen slikken. Bij ziekte zijn advies en deskundigheid van een arts belangrijk.

Er zijn valkuilen bij het gebruik van een zelftest.

  • De gebruiksaanwijzing kan onduidelijk zijn.
  • De zelftest kan ingewikkeld zijn om uit te voeren.
  • De uitslag kan onduidelijk of onbetrouwbaar zijn.

Het is goed om hiermee rekening te houden als u zelf gaat testen.

Voorbeelden

  • Bij een zwangerschapstest moet u letten op de betekenis van de termen.
    Uitslag positief = wel zwanger, of u dat nu fijn (positief) vindt of niet.
    Uitslag negatief = niet zwanger, of u dat nu fijn (positief) vindt of niet.
  • Een uitslag kan fout zijn. Is de uitslag fout-positief, dan denkt u ten onrechte dat de uitslag positief is. Bij een fout-negatieve uitslag denkt u ten onrechte dat de uitslag negatief is. Een foute uitslag kan problemen veroorzaken.
  • Neem iemand die zichzelf test op HIV. Hij krijgt een fout-positieve uitslag, maar heeft dat niet door. Hij denkt dan ten onrechte dat hij besmet is met HIV en raakt in de put. Of een andere mogelijkheid: hij krijgt een fout-negatieve uitslag, denkt dat hij niet besmet is en heeft daarna onveilige seks.
Overzicht van testen

Welke zelftesten zijn er te koop?

Hieronder worden in alfabetische volgorde een aantal testen beschreven en wat u eraan heeft. Waar dat mogelijk is, geven we tevens een link naar de desbetreffende test die in het laboratorium wordt gedaan of een ander betrouwbaar adres. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen zelfcontroletesten en diagnostische zelftesten.

Zelfcontroletesten = monitoringtesten

  • Glucose
  • Trombose

Glucose

  • Bij mensen met diabetes kan er telkens te veel glucose (bloedsuiker) in het bloed zitten. Met deze monitoringtest controleert u dit, door een vingerprik. De test wordt heel soms ook gebruikt als diagnosetest, maar is daar minder voor geschikt.
  • Bloedglucosemeters en teststrookjes zijn bijvoorbeeld te koop bij de apotheek. De apotheker geeft uitleg en beantwoordt vragen.
  • Bruikbaarheid: mits juist uitgevoerd en de meter in orde is, werkt de test goed. Gebruikt u de test voor monitoring, laat de meter dan jaarlijks controleren via het laboratorium.
    Zie ook de glucosetest.

 Trombose

  • Gebruikt u bloedverdunners? Dan voert de trombosedienst de controle uit om de juiste dosering van de bloedverdunners vast te stellen. De zelfmeting is alleen geschikt voor mensen die minder afhankelijk van de trombosedienst willen zijn en die bepaalde bloedverdunners gebruiken. In plaats van dat de bloedwaarde wordt bepaald door de trombosedienst, voert u zelf de test uit. De dosering van het medicijn stelt u vervolgens zelf vast of wordt in overleg met de trombosedienst vastgesteld. U blijft dus altijd onder controle bij een trombosedienst.
  • Voordat u deze zelftest mag uitvoeren, wordt u opgeleid door de trombosedienst. Als u de test via de trombosedienst krijgt, wordt de test vergoed.
  • Bruikbaarheid: alleen als u langdurig bloedverdunners gebruikt, kunt u in aanmerking komen voor deze manier van zelf testen.
  • Zie ook de PT-INR test.

Diagnostische zelftesten

  • Cholesterol
  • Chlamydia
  • Coeliakie
  • Darmkanker
  • HIV
  • Menopauze
  • Ovulatie
  • Pfeiffer
  • Prostaatkanker
  • Syfilis
  • Vruchtbaarheid bij de man
  • Zwangerschap

Cholesterol

  • Te veel slecht cholesterol in het bloed geeft een risico op hart- en vaatziekten. Met een vingerprik brengt u wat bloed op de testcassette. Hoeveel cholesterol er in uw bloed zit, ziet u aan de kleur op de testcassette.
  • Te koop bij apotheek, drogisterij en op internet. U moet de test zelf betalen.
  • Bruikbaarheid: de meeste testen geven alleen de totale cholesterolwaarde aan. Dat is niet genoeg, want het is belangrijk de verdeling tussen goed en slecht cholesterol te weten. Bovendien is belangrijk of er ook andere risicofactoren voor hart- en vaatziekten in het spel zijn, zoals roken of een hoge bloeddruk. Hebt u alleen een te hoge totale cholesterolwaarde en hebt u geen andere risicofactoren, dan hoeft u waarschijnlijk niet veel te doen. Dus aan deze zelftest hebt u niet zoveel.
  • Zie ook de cholesteroltest en het lipidenprofiel.

Chlamydia

  • Chlamydia is een nare, seksueel overdraagbare ziekte. De oorzaak is een bacterie. Deze kan in het slijm van de vagina zitten. U voert de test uit met dit slijm.
  • Te koop op internet. U moet de test zelf betalen.
  • Bruikbaarheid: testen op chlamydia heeft pas zin vanaf twee weken nadat u mogelijk bent besmet. Heeft u een negatieve uitslag, dan zou u toch wel besmet kunnen zijn, maar dan met een andere bacterie. Recent onderzoek heeft uitgewezen dat de betrouwbaarheid van deze testen twijfelachtig is.
  • Advies: laat u (anoniem) testen bij een GGD SOA-kliniek of ga naar de huisarts.

Coeliakie

  • Coeliakie houdt in dat u gluten niet goed kunt verdragen. Dat zijn eiwitten in tarwe, rogge, gerst en haver. Coeliakie leidt tot chronische darmklachten, zoals diarree en verstopping. Met een vingerprik kunt u uw bloed controleren op coeliakie.
  • Te koop op internet. U moet de test zelf betalen.
  • Bruikbaarheid: als de test positief is, wordt alsnog aanbevolen om een biopt (= verwijdering van weefsel voor medisch onderzoek) van de dunne darm te laten nemen. De uitslag van de test zegt dus niets over de ernst van de ziekte.
  • Advies: neem bij chronische darmklachten contact op met uw arts. Zie ook de anti-TTG test.

Darmkanker

  • De test signaleert of er bloed in de ontlasting aanwezig is.
  • Te koop op internet. U moet de test zelf betalen.
  • Bruikbaarheid: af te raden. Bloed in de ontlasting kan ook duiden op iets anders. Er moet altijd verder onderzoek (kijkonderzoek in de dikke darm) worden uitgevoerd om te kijken of er darmkanker aanwezig is.
  • Zie ook de occult bloed test.

HIV

  • Een zelftest voor HIV wordt uitgevoerd met bloed of speeksel.
  • Te koop op internet. U moet de test zelf betalen.
    Bruikbaarheid: deze test raden we af. Het is te ingewikkeld, er is kans op fouten en de uitslag klopt niet altijd. U zou door een foute uitslag onjuiste beslissingen kunnen nemen.
  • Advies: laat u testen door een deskundige, bijvoorbeeld (anoniem) bij de GGD, of ga naar uw huisarts.
  • Zie ook voor meer informatie HIV-test.

Menopauze

  • De menopauze of 'overgang' is de periode waarin een vrouw haar laatste menstruatie heeft. Aan het eind van deze periode kan ze geen kinderen meer krijgen. Een menopauze zelftest kan aantonen of u in de menopauze bent.
    Met enkele druppels urine op het testplaatje weet u of uw vruchtbaarheid aan het afnemen is.
    Pilgebruiksters: u kunt deze test pas gebruiken 3 tot 6 maanden nadat u met de pil bent gestopt. Anders verstoren de pil-hormonen de test. Bent u met de pil gestopt, gebruik dan andere voorbehoedsmiddelen.
  • Te koop bij apotheker, drogisterij en op internet. U moet de test zelf betalen.
  • Bruikbaarheid: over het algemeen een betrouwbare test.
  • Zie ook de FSH test.

Ovulatie

  • Als u graag zwanger wilt worden, kunt u gaan uitzoeken op welk moment u het vruchtbaarst bent. Op het vruchtbaarste moment zit er veel ovulatiehormoon in uw urine. Met enkele druppels urine op het testplaatje komt u te weten of de vruchtbaarheid toeneemt.
  • Te koop bij apotheker, drogisterij en op internet. U moet de test zelf betalen.
  • Bruikbaarheid: over het algemeen een betrouwbare test.
  • Zie ook de progesterontest.

Pfeiffer

  • Wie erg vermoeid is, wil misschien uitzoeken of het Pfeiffervirus (het Eppstein-Barr virus) de oorzaak is. Met enkele druppels bloed op het testplaatje kunt u testen of u het virus bij u heeft.
  • Te koop op internet. U moet de test zelf betalen.
  • Bruikbaarheid: als u pas besmet bent met het virus, kan de test ten onrechte negatief zijn. Oftewel bij een negatieve uitslag kunt u toch de ziekte van Pfeiffer hebben. Bovendien: de symptomen van Pfeiffer kunnen ook duiden op verschillende andere ziektes.
  • Advies: ga met vermoeidheidsklachten naar een huisarts.
  • Zie ook informatie uit het Memoboek van de Samenwerkende Huisartsenlaboratoria.

Prostaatkanker

  • Prostaat Specifiek Antigen (PSA) wordt gemaakt door de cellen van de prostaat. Bij prostaatkanker neemt de productie van PSA door de prostaat vaak toe. Met behulp van deze zelftest kan de hoeveelheid PSA in het bloed bepaald worden.
  • Te koop op internet. U moet de test zelf betalen.
  • Bruikbaarheid: af te raden. PSA kan ook door andere oorzaken verhoogd zijn en ook bij een lage PSA-waarde kunt u toch ziek zijn.
  • Advies: ga naar uw huisarts.
  • Zie ook PSA-test.

Syfilis

  • Syfilis is een nare, seksueel overdraagbare aandoening, veroorzaakt door een bacterie.
  • Te koop op internet. U moet de test zelf betalen.
  • Bruikbaarheid: een negatieve uitslag betekent niet dat u geen geslachtsziekte heeft, naast syfilis komen veel andere geslachtsziekten voor.
  • Advies: beter is het u (anoniem) te laten testen bij een GGD SOA-kliniek of ga naar uw huisarts.

Vruchtbaarheid bij de man

  • Als een zwangerschap uitblijft, kan de kwaliteit van het sperma de oorzaak zijn. Met behulp van kleurstof kunt u de spermacellen testen op aantal en beweeglijkheid.
  • Te koop op internet. U moet de test zelf betalen.
  • Bruikbaarheid: de test is lastig uit te voeren en geeft te weinig informatie. De kwaliteit van sperma kan sterk wisselen en er zijn meerdere factoren die bepalen of een man vruchtbaar is.
  • Zie ook de sementest.

Zwangerschap

  • Bent u zwanger of niet? Met enkele druppels urine op een teststrookje kunt u onderzoeken of uw urine het hormoon HCG bevat. Zo ja, dan bent u zwanger.
  • Te koop bij apotheek, drogisterij of op internet. U moet de test zelf betalen.
  • Bruikbaarheid: over het algemeen een betrouwbare test.
  • Zie ook de zwangerschapstest.

Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met NVKC en NVZA.  

Links

Kijk op deze site ook bij Internet en medicijnen en Diabetes.

www.soaaids.nl
Expertisecentrum voor HIV/AIDS en soa’s. Hier zijn adressen te vinden van GGD-soa poliklinieken.

Deze tekst is opgesteld door het Geneesmiddel Informatie Centrum van de KNMP. Deze tekst is gebaseerd op verschillende (wetenschappelijke) bronnen. Hoewel bij het opstellen van de tekst uiterste zorgvuldigheid is betracht, is de KNMP niet aansprakelijk voor eventuele schade die zou kunnen voortvloeien uit enige onjuistheid in deze tekst.

  • Gerelateerde thema's
  • Vragen over zelftesten: zin of onzin?
Doe de risicotest Diabetesfonds
Sluiten